نرخنامه، قیمت اعلامی روزِ هر واحد ارزی کوتاژ صادراتی است که از معاملات انجامشده و سفارشهای باز همان روز بهدست میآید؛ و تمامشده دلاری، بهای نهایی هر واحد ارز تعهد برای خریدار پس از افزودن نرخ تسویه ارز، کارمزدها و هزینههای جانبی معامله است. به بیان کوتاه، نرخنامه قیمت اعلامی بازار است و تمامشده دلاری هزینه واقعی رفع تعهد.
این دو در گفتگوی روزانه بازار جای هم به کار میروند و همین جابهجایی بیشترین سوءتفاهم را میسازد. کسی که فقط نرخنامه دو پیشنهاد را کنار هم میگذارد، یکی از چند جزء هزینه را دیده و درباره بقیه فرض گرفته که یکساناند — فرضی که در معاملات کوتاژ تقریباً هیچوقت درست نیست.
خلاصه
- نرخنامه ورودی معامله است و تمامشده دلاری خروجی آن؛ مقایسه دو پیشنهاد فقط با تمامشده معنا دارد.
- از اجزای تمامشده فقط یکی — همان نرخنامه — در مذاکره جابهجا میشود؛ بقیه به مشخصات خودِ کوتاژ گره خوردهاند.
- دو کوتاژ با نرخنامه یکسان، اگر نوع ارز، گروه کالایی، مقصد صادرات یا مهلتشان یکی نباشد، تمامشده یکسانی ندارند.
- پرنفوذترین جزء تمامشده، «سهم قابل استفاده» از ارزش اسمی کوتاژ است؛ همان جزئی که کمتر از همه پرسیده میشود.
- بزرگترین محرک نرخ کوتاژ فاصله نرخ سامانهای با نرخ آزاد است و سریعترین محرکش، بخشنامه تازه.
نرخنامه کوتاژ چیست و بر چه مبنایی اعلام میشود؟
نرخنامه، قیمت اعلامی روزِ هر واحد ارزی کوتاژ است که از معاملات انجامشده همان روز و سفارشهای باز خریداران و فروشندگان بهدست میآید، نه از یک رقم رسمی یا ابلاغی. هیچ نهادی نرخنامه را تصویب نمیکند؛ نرخنامه گزارشِ آن چیزی است که بازار عملاً دارد انجام میدهد.
دو نکته ساختاری مهم است. اول اینکه نرخنامه بهازای هر واحد ارز بیان میشود، نه کل محموله؛ در گفتار بازار همان مابهالتفاوتی است که خریدار روی هر دلار ارزش کوتاژ به فروشنده میپردازد. دوم اینکه نرخنامه در عمل یک بازه است نه یک نقطه، و جای هر معامله در آن بازه به حجم، فوریت و کیفیت سند بستگی دارد.
نرخنامه هر صبح کاری و پیش از شروع معاملات اعلام میشود و اگر بازار در میانه روز حرکت تندی داشته باشد، اصلاح و دوباره منتشر میشود. آنچه نرخنامه نمیگوید هم مهم است: نرخ تسویه ارز، کارمزدها، تاریخ تسویه و سهم قابل استفاده از ارزش اسمی، هیچکدام درون این عدد نیستند.
تمامشده دلاری چیست و چه اجزایی در آن جمع میشود؟
تمامشده دلاری، بهای نهایی هر واحد ارز تعهد برای خریدار است — عددی که میگوید در پایان کار، هر دلار رفع تعهد چند تومان درآمده. نرخنامه اعلام میشود و برای همه بازار یکی است؛ تمامشده ساخته میشود و مخصوص همان یک معامله است.
ساختار محاسبه، بدون هیچ عددی، اینگونه است: پایه، نرخ تسویه ارز در سامانه است. مابهالتفاوت پرداختی به فروشنده — همان نرخنامه — روی آن سوار میشود. کارمزدها و هزینههای ثبت و انتقال به مجموع اضافه میشوند. اگر ارز کوتاژ دلار نباشد، اثر تبدیل هم به عدد اضافه یا از آن کم میکند. و در پایان، این مجموع بر سهم واقعاً قابل استفاده از ارزش اسمی کوتاژ تقسیم میشود. پس تمامشده هم با بزرگ شدن صورت این کسر بالا میرود و هم با کوچک شدن مخرجش — و اثر دوم است که بیشتر غافلگیر میکند.
- نرخ تسویه ارز در سامانه
- پایه و سنگینترین جزء. جابهجایی آن تمامشده را مستقیم و همجهت جابهجا میکند و محل چانهزنی دو طرف نیست.
- مابهالتفاوت پرداختی به فروشنده (نرخنامه)
- همیشه افزایشی. تنها جزئی که محل مذاکره است و به همین دلیل بیش از سهم واقعیاش وقت میگیرد.
- کارمزدها و هزینههای ثبت و انتقال
- همیشه افزایشی. در معاملات خرد سهم بزرگتری از هر واحد ارز میگیرند، چون بخشی ثابتاند و با حجم رقیق نمیشوند.
- اثر نوع ارز و تبدیل آن
- دوسویه. اگر ارز کوتاژ دلار نباشد، نرخ تبدیل و فاصله خرید و فروش آن ارز تمامشده را بالا یا پایین میبرد.
- سهم قابل استفاده از ارزش اسمی
- مخرج کسر. هرچه کوچکتر باشد تمامشده بالاتر میرود؛ ارزش اسمی سند با آنچه به کار شما میآید یکی نیست.
- هزینه زمان تا تسویه نهایی
- افزایشی. فاصله میان پرداخت و ثبت نهایی پول را میخواباند و این جزئی از هزینه واقعی است، حتی اگر در فاکتوری نوشته نشود.
نرخنامه و تمامشده دلاری چه تفاوتهایی دارند؟
نرخنامه یک عدد اعلامی و مشترک برای کل بازار است؛ تمامشده دلاری یک عدد محاسبهشده و مخصوص یک معامله مشخص. جدول زیر تفاوتهای عملی را کنار هم میگذارد.
| نرخنامه | تمامشده دلاری | |
|---|---|---|
| ماهیت عدد | اعلامی — گزارش وضعیت بازار | محاسبهشده — خروجی همان معامله |
| چه چیزی را قیمت میگذارد | مابهالتفاوت هر واحد ارز کوتاژ | کل بهای هر واحد ارز تعهد رفعشده |
| مبنای تعیین | معاملات انجامشده و سفارشهای باز روز | جمع اجزای هزینه همان معامله |
| زمان معلوم شدن | ابتدای روز کاری، پیش از معامله | پس از توافق بر همه اجزا و تاریخ تسویه |
| اجزای درون عدد | یک جزء | نرخ تسویه، نرخنامه، کارمزدها، اثر ارز، سهم قابل استفاده، زمان |
| اثر نوع ارز و گروه کالایی | تقریباً بیاثر | مستقیم و گاهی تعیینکننده |
| کاربرد درست | سنجش دمای بازار و شروع مذاکره | مقایسه دو پیشنهاد و تصمیم نهایی |
چرا دو کوتاژ با نرخنامه یکسان تمامشده متفاوت دارند؟
چون نرخنامه تنها یکی از اجزای تمامشده است و بقیه اجزا به مشخصات خودِ آن کوتاژ گره خوردهاند، نه به قیمت روز بازار. دو سندی که در یک روز و با یک نرخنامه معامله میشوند، اگر در موارد زیر فرق داشته باشند هزینه نهایی متفاوتی میسازند:
- نوع ارز ثبتشده: کوتاژ دلاری، یورویی، درهمی یا یوانی مسیر تسویه و اثر تبدیل متفاوتی دارند.
- گروه کالایی و کد تعرفه: الزامهای مربوط به محل عرضه ارز برای همه گروههای کالایی یکسان نیست و همین میتواند مسیر و نرخ تسویه را عوض کند. فهرست گروههای مشمول را بانک مرکزی تعیین میکند و بارها بازنگری شده است؛ آن را برای تاریخ همان معامله استعلام کنید.
- مقصد صادرات: برای برخی مقاصد، رویه رفع تعهد با حالت عمومی یکسان نیست.
- سهم قابل استفاده: اگر تنها بخشی از ارزش اسمی کوتاژ به کار بیاید، هزینه هر واحد ارزِ مفید بالاتر میرود.
- مهلت باقیمانده تعهد: سندی که مهلتش رو به پایان است فروشندهای عجول دارد؛ سندی با مهلت طولانی، فروشندهای صبور.
- حجم و خرد بودن: تجمیع چند کوتاژ کوچک برای رسیدن به رقم بزرگ، تعداد طرفهای معامله و کارمزدهای ثابت را چند برابر میکند.
یک نکته ساختاری با اثر جدی: محل عرضه ارز صادراتی همیشه یکسان نیست و بسته به مقررات جاری میتواند در بیش از یک بازار یا تالار انجام شود که سازوکار قیمتگذاریشان با هم فرق دارد. ساختار این بازارها در سالهای اخیر چند نوبت تغییر کرده است؛ تا زمان نگارش این مطلب در اینکه ارز یک کوتاژ در کدام مسیر عرضه شود به گروه کالایی و سابقه ایفای تعهد صادرکننده بستگی دارد و همین، پایهٔ محاسبه تمامشده را جابهجا میکند. برای شناخت ماهیت خودِ سند، مقاله کوتاژ صادراتی چیست و چه کاربردی دارد را ببینید.
دو پیشنهاد کوتاژ را چطور درست مقایسه کنیم؟
هر دو پیشنهاد را به یک واحد مشترک برگردانید — تومان بهازای هر واحد ارزِ قابل استفاده، با تاریخ تسویه مشخص — و بعد مقایسه کنید. شش پرسش زیر برای ساختن آن واحد مشترک کافی است:
- عددی که اعلام کردهاید نرخنامه است یا تمامشده؟ بسیاری از اختلافها همینجا شکل میگیرد.
- نرخ تسویه ارز مبنا کدام است و بر پایه کدام مسیر عرضه محاسبه شده؟
- چه سهمی از ارزش اسمی کوتاژ برای نیاز من قابل استفاده است؟
- فهرست کارمزدها چیست و هرکدام بر عهده کدام طرف است؟
- تسویه نهایی چه تاریخی ثبت میشود و فاصلهاش با پرداخت من چقدر است؟
- مهلت باقیمانده تعهد این کوتاژ چقدر است و وضعیتش باز است؟
و یک قاعده بدون استثنا: تحویل را پایاپای ببندید، یعنی انتقال سند و تسویه وجه در یک لحظه. پیشنهادی که تمامشده جذابتری دارد اما میخواهد شما اول بدهید و بعد بگیرید، ریسکی را به قیمت اضافه کرده که در هیچ عددی نوشته نشده. مسیرهای بستن تعهد را در راهنمای رفع تعهد ارزی صادرکنندگان توضیح دادهایم.
چه عواملی نرخ کوتاژ را جابهجا میکنند؟
پنج عامل بیشترین اثر را دارند: فاصله نرخ سامانهای با نرخ آزاد، حجم کوتاژ عرضهشده در بازار، مهلت باقیمانده تعهد صادرکنندگان، تقاضای واردکنندگان برای تأمین ارز، و بخشنامههای تازه بانک مرکزی درباره شیوههای رفع تعهد. جدول زیر جهت اثر هرکدام را نشان میدهد.
| عامل | وقتی افزایش یابد | سرعت اثر |
|---|---|---|
| فاصله نرخ سامانهای با نرخ آزاد | نرخ بالا میرود؛ انگیزه خریدار بیشتر میشود | تدریجی اما پایدار |
| حجم کوتاژ عرضهشده | نرخ پایین میآید؛ عرضه بر تقاضا میچربد | روزانه |
| فشار مهلت تعهد صادرکنندگان | عرضه بالا و نرخ پایین میرود؛ فروشنده عجول میشود | فصلی، نزدیک سرفصل مهلتها |
| تقاضای واردکنندگان برای تأمین ارز | نرخ بالا میرود | روزانه |
| بخشنامه تازه درباره مسیرهای رفع تعهد | جهت اثر به محتوای بخشنامه بستگی دارد، اما دامنه تغییر بزرگ است | ناگهانی؛ تندترین اثر |
درباره طول مهلت رفع تعهد، منابع منتشرشده با هم نمیخوانند: بخشی مهلت را بازهای چندماهه و متفاوت برای بازرگانان و واحدهای تولیدی میدانند و بخشی دیگر بازهای بلندتر از تاریخ صدور پروانه. ما هیچیک را عدد قطعی نمیگیریم؛ رویه درست، استعلام موردی هر کوتاژ بر پایه تاریخ اظهار و آخرین بخشنامه جاری است.
چرا نرخ روز کوتاژ روی این صفحه منتشر نمیشود؟
چون عددی که روی یک صفحه وب مینشیند تا چند ساعت بعد کهنه است و عدد کهنه از نبودِ عدد بدتر است؛ صفحهای که نرخ دیروز را نشان میدهد، خواننده را با انتظار غلط وارد مذاکره میکند.
سه دلیل عملی هم دارد: نرخنامه بازه است و بازه را باید با توضیح منتشر کرد؛ ممکن است در میانه روز اصلاح شود و انتشار در کانال، پیامِ زماندار و قابل اصلاح تولید میکند؛ و تمامشده به مشخصات هر معامله بستگی دارد، پس هیچ عدد عمومی نمیتواند تمامشدهٔ شما باشد. فهرست آنچه هر صبح کاری اعلام میشود را در صفحه نرخ روز کوتاژ صادراتی و موجودی بازار میبینید. یک نکته درباره جایگاه ما هم لازم است: کوتاژ نور مرجع اطلاعرسانی و مشاوره است؛ صرافی نیست، انتقال ارز انجام نمیدهد و سپرده نمیپذیرد.
سوالات پرتکرار
آیا نرخنامه و تمامشده دلاری با هم قابل مقایسهاند؟
نه؛ این دو همجنس نیستند. نرخنامه فقط مابهالتفاوتی است که خریدار روی هر واحد ارز به فروشنده میدهد، اما تمامشده دلاری نرخ تسویه ارز، همان مابهالتفاوت، کارمزدها و هزینههای جانبی را یکجا جمع میبندد. چون تمامشده خودِ نرخنامه را در دل خود دارد، عددش بزرگتر درمیآید؛ اما این بزرگتر بودن معنای «گرانتر بودن» نمیدهد. برای انتخاب میان دو پیشنهاد، نرخنامه را با نرخنامه و تمامشده را با تمامشده بسنجید.
نرخنامه کوتاژ در طول روز چند بار تغییر میکند؟
نرخنامه یکبار در ابتدای هر روز کاری اعلام میشود و در روزهای آرام تا پایان ساعات معاملاتی همان میماند. اما اگر نرخ آزاد حرکت تندی داشته باشد، بخشنامهای منتشر شود یا عرضه محسوس تغییر کند، در میانه روز اصلاح و دوباره منتشر میشود. پس عددی که چند ساعت پیش گرفتهاید، پیش از بستن معامله باید دوباره تأیید شود.
برای مقایسه دو پیشنهاد کوتاژ کدام عدد را باید پرسید؟
تمامشده دلاری، بهازای هر واحد ارزِ قابل استفاده و با تاریخ تسویه مشخص. اگر طرف مقابل فقط نرخنامه را اعلام میکند، نرخ تسویه ارز مبنا، فهرست کارمزدها و سهم قابل استفاده از ارزش اسمی را هم بپرسید تا خودتان تمامشده را بسازید. مقایسه دو نرخنامه بدون این اجزا، مقایسه دو عدد ناهمجنس است.
جایی که مقررات ممکن است تغییر کرده باشد
مقررات تعهد ارزی و مسیرهای پذیرفتهشده رفع آن در ایران بهدفعات بازنگری میشود و همین بازنگریها ساختار محاسبه تمامشده را هم جابهجا میکنند. این مقاله سازوکار پایدار را توضیح میدهد و عمداً از ذکر شماره بخشنامه، درصد، مهلت عددی و نرخ نمونه پرهیز کرده است. مرجع نهایی، متن رسمی بخشنامه جاری است.
اگر مطمئن نیستید عددی که به شما اعلام شده نرخنامه است یا تمامشده، در تلگرام با @Noooradmin در ارتباط باشید. نرخنامه و موجودی روز هم هر صبح کاری در کانال کوتاژ نور منتشر میشود.
منابع
- بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران — cbi.ir مرجع بخشنامههای تعهد ارزی، مسیرهای رفع تعهد و مهلتها
- مرکز مبادله ارز و طلای ایران — ice.ir نرخ تالارهای بازار متشکل ارزی و شرایط عرضه ارز صادراتی
- سامانه نیما — nima.ir ثبت عرضه ارز صادراتی و تخصیص ارز واردات؛ مبنای نرخ تسویه
- گمرک جمهوری اسلامی ایران — irica.ir اظهارنامه صادراتی، ارزش ارزی ثبتشده و استعلام شماره کوتاژ
- سامانه جامع تجارت — ntsw.ir رهگیری تعهدات ارزی و ثبت مصارف پروانههای صادراتی
- گزارش خبرگزاری مهر درباره بازار خرید و فروش کوتاژ صادراتی گزارش خبری منتشرشده در خرداد ۱۳۹۹؛ فقط برای این نکته ساختاری که قیمت کوتاژ بهازای هر واحد ارز اعلام میشود، نه کل محموله. ارقام آن گزارش کهنهاند و مبنای امروز نیستند.
منابع بالا در بازبینی شدهاند. گزارش خبری برای فهم ساختار بازار مفید است اما مبنای مقرراتی نیست؛ برای هر ادعای مقرراتی، متن جاری مرجع رسمی را ملاک قرار دهید.
تیم کوتاژ نور
فعال در بازار کوتاژ صادراتی و رفع تعهد ارزی؛ منتشرکننده روزانه نرخنامه و موجودی بازار.